Evrenus Fırat Polat · ·
Alacak devir hızı ve ortalama tahsilat süresi (DSO) aynı temel soruyu yanıtlar: size borçlu olunan parayı ne kadar verimli tahsil ediyorsunuz? İfade biçimleri farklıdır. Her biri belirli kalıpları diğerinden daha kolay gösterir.
Nasıl hesaplanır
Alacak devir hızı = Net vadeli satışlar ÷ Ortalama alacaklar
Sonuç gün değil, bir sayıdır. Belirli bir dönemde ortalama alacak bakiyenizi kaç kez tahsil ettiğinizi gösterir. Yıllık 8 devir hızı, alacak bakiyenizi yılda sekiz kez çevirdiğiniz demektir. Yaklaşık her 6,5 haftada bir.
Dikkat edilecek üç nokta:
- Yalnızca vadeli satışlar hesaba girer. Peşin satışlar alacak oluşturmaz, bu yüzden paya dahil edilmez.
- Net satış kullanılır. İadeleri ve alacak dekontlarını düşersiniz.
- Ortalama alacak için dönem başı ve dönem sonu bakiyesinin ortalaması kullanılır. Mevsimsel iş yapıyorsanız aylık bakiyelerin ortalaması daha doğrudur.
Alacak devir hızı hesaplayıcımız hesabı doğrudan yapar.
Çalışılmış örnek
Bir toptan gıda tedarikçisinin yıllık verisi:
- Net vadeli satışlar: 4.800.000 TL
- Yıl başı alacak: 500.000 TL
- Yıl sonu alacak: 700.000 TL
Ortalama alacak = (500.000 + 700.000) ÷ 2 = 600.000 TL
Devir hızı = 4.800.000 ÷ 600.000 = 8
Ortalama tahsilat süresi = 365 ÷ 8 ≈ 45,6 gün
Firma 30 gün vade veriyorsa, ortalamada yaklaşık 15 gün gecikme vardır. Şimdi iyileştirme senaryosu: Takip düzeniyle devir hızı 10'a çıkarsa, ortalama alacak 4.800.000 ÷ 10 = 480.000 TL olur. Aynı satışla 120.000 TL (600.000 − 480.000) daha az alacak taşınır. Bu para nakde dönüşmüş demektir.
Yüksek olan daha iyidir
DSO'da düşük değer iyidir. Devir hızında yüksek değer iyidir, çünkü alacakları nakde daha sık çevirdiğinizi gösterir. Her iki durumda da tek bir ölçümden çok eğilim önemlidir. Dönemler içinde düşen devir hızı, tek başına makul görünse bile tahsilatın yavaşladığı anlamına gelir.
Neden iki metrik?
DSO "tahsilat ortalama kaç gün sürüyor?" sorusunu yanıtlar. Vade koşullarınızla doğrudan karşılaştırılır. Devir hızı "alacaklarımı kaç kez çeviriyorum?" sorusunu yanıtlar. Farklı büyüklükteki işletmeleri veya farklı uzunluktaki dönemleri karşılaştırmak için daha elverişlidir, çünkü bir orandır.
Çoğu küçük işletmenin yalnızca birini düzenli izlemesi yeterlidir. Diğerini çapraz kontrol için dönemde bir kez hesaplayın.
Devir hızını ne artırır
- Daha kısa ve açık ödeme koşulları. Bkz. ödeme koşulları belirleme.
- İş biter bitmez fatura kesmek.
- Vade öncesi teyit ve vade sonrası düzenli takip. Bkz. fatura takibi.
- Kolay ödeme yöntemi. Bkz. online ödeme kabul etme.
- Geç ödeyen müşterilere vadeyi kısaltmak veya ön ödeme istemek.
Yorumlama kontrol listesi
- Dönemi ve satış tutarını yazın.
- Dönem başı ve sonu alacak bakiyesini alın.
- Devir hızını hesaplayın.
- Önceki dönemle karşılaştırın.
- Satış mı değişti, tahsilat mı değişti diye bakın. Gerekirse tahsilat etkinlik endeksi ile destekleyin.
- Yaşlandırma raporuna bakın. Bkz. fatura yaşlandırma raporu.
Sık yapılan hatalar
- Peşin satışları dahil etmek. Devir hızını olduğundan yüksek gösterir.
- KDV dahil ve hariç tutarları karıştırmak. Alacak bakiyesi genellikle KDV dahil tutardır. Satışı da aynı esasla alın. Tutarlı olun.
- Mevsimsellik. Yılın en yoğun ayında biten bir bakiye ortalamayı çarpıtır.
- Tek bir büyük faturaya aldanmak. Bir dev fatura ortalamayı bozabilir. Yaşlandırmayla birlikte okuyun.
- Sadece yıllık hesaplamak. Sorunu yıl sonunda fark edersiniz. Üç aylık hesaplayın.
Sektöre göre yorum
Devir hızı sektöre göre çok değişir. Perakendede çoğu satış peşin olduğu için vadeli satış küçüktür ve devir hızı anlamsız hale gelebilir. İş-iş (B2B) hizmetlerinde 30-60 günlük vadeler yaygındır; bu durumda yıllık devir hızı kabaca 6 ile 12 arasında değişir. Müteahhitlik ve kamuya satışta vadeler uzayabilir, devir hızı 3-4'e düşebilir.
Bu yüzden kendi rakamınızı önce kendi geçmişinizle, sonra benzer işletmelerle karşılaştırın. Başkasının rakamını hedef almak yerine kendi vade koşulunuza göre hedef koyun. Örneğin vadeniz 45 gün ise hedef devir hızınız 365 ÷ 45 ≈ 8,1'dir.
Devir hızını yapay şişiren durumlar
- Alacakları faktoring veya iskonto ile erken nakde çevirmek. Devir hızı artar ama maliyet de artar.
- Şüpheli alacakları zarar yazmak. Bakiye düşer, devir hızı yükselir. Gerçek tahsilat iyileşmemiştir.
- Dönem sonunda tahsilat için müşteriye indirim vermek. Rakam güzelleşir, kâr düşer.
Bu yüzden rakama bakarken nasıl elde edildiğini de sorun.
Sık sorulan sorular
İyi bir devir hızı kaçtır?
Evrensel bir değer yok. Vadeniz 30 gün ise 12 civarı (365 ÷ 30) hedefle uyumludur. Vadeniz 60 gün ise yaklaşık 6. Kendi vadenizden ve geçmiş dönemlerinizden başlayın.
Devir hızı düştü, panik yapmalı mıyım?
Hayır. Önce nedene bakın. Büyük bir fatura dönem sonunda kesildiyse bakiye geçici olarak şişer. Birkaç dönem üst üste düşüş varsa tahsilat süreci sorgulanmalıdır.
Devir hızını hesaplamak için hangi kayıtlar gerekli?
Satış kayıtları ve alacak bakiyeleri. Muhasebe programınız veya mali müşaviriniz bunları verir. Küçük işletmeler için basit bir tablo da yeterlidir.
Şüpheli alacakları hesaba katmalı mıyım?
Tahsil edilemeyeceği anlaşılan alacak bakiyeyi şişirir ve devir hızını düşürür. Bunları ayrı değerlendirmek için şüpheli alacaklar rehberine bakın. Vergisel işlem için mali müşavirinize danışın.
Zaten DSO izliyorsanız devir hızı, dönemde bir kez yapacağınız bir çapraz kontrol olarak yeterlidir. İki rakam aynı hikâyeyi anlatıyorsa güvenebilirsiniz. Ayrışıyorlarsa nedenini araştırın.